भगवान श्रीकृष्णले राधालाई किन पाएनन् ? यस्तो छ शास्त्रीय रहस्य

काठमाडौँ, असार ६ गते । हिन्दू धर्ममा श्रीकृष्ण र राधाको प्रेमलाई शुद्धता, समर्पण र आध्यात्मिक प्रेमको चरम रुप मानिन्छ। तर धार्मिक ग्रन्थमा वर्णन भएअनुसार, यिनीहरूबीच अत्यन्त गहिरो सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि श्रीकृष्णले राधासँग विवाह गरेनन्। आखिर किन?

यो प्रश्नले शताब्दीयौँदेखि भक्तजन र विद्वानहरूलाई सोचमा पार्दै आएको छ। धर्मशास्त्र, पुराण र भक्तिकालीन साहित्यका आधारमा यसको धार्मिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक कारणहरू छन्।

१. आध्यात्मिक प्रेम: राधा–कृष्णको सम्बन्ध विवाहभन्दा परको विषय

भागवत पुराण, ब्रह्मवैवर्त पुराणलगायतका ग्रन्थमा उल्लेख छ कि राधा र कृष्णको प्रेम सांसारिक प्रेमभन्दा परको, अर्थात ‘पारलौकिक र अध्यात्मिक प्रेम’ हो। विवाहले सम्बन्धलाई सामाजिक बन्धनमा बाँध्दछ, तर कृष्ण–राधाको प्रेम बन्धनरहित समर्पणको रूप हो। राधा कृष्णकी ‘शक्ति’ (शक्तितत्त्व) हुनुहुन्छ, जसले दुईको एकत्व दर्शाउँछ।

२. श्रीकृष्णको अवतारी उद्देश्य र लीलाको सन्देश

श्रीकृष्णको पृथ्वीमा आगमन धर्मको स्थापनाका लागि भएको थियो। उनी राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणका अग्रदूत थिए। उनले कंसवध, महाभारत, गीता उपदेश जस्ता कर्महरूका माध्यमबाट संसारलाई मार्ग देखाए। राधासँग विवाह गर्ने उनको उद्देश्य थिएन, किनकि राधा उनकी लीलामयी सखा थिइन्, पत्नी होइनन्।

३. सामाजिक दृष्टिकोण: राधा र कृष्णको परिवेश भिन्न थियो

धार्मिक आख्यानहरूमा राधा ब्रज (बरसाना)की गोपी हुन्, जबकि श्रीकृष्ण यदुवंशका राजकुमार। पुरातन समाजमा गोप–राजकुमार विवाह सामान्य मानिन्थेन। यसले पनि विवाह नगर्नुमा सामाजिक कारण देखाउँछ।

४. रुक्मिणी र सत्यभामा: श्रीकृष्णका ‘पत्नीहरू’को भूमिकामा भिन्नता

शास्त्रमा उल्लेख छ कि श्रीकृष्णका १६,१०८ पत्नी थिए, जसमा रुक्मिणी, सत्यभामा आदि मुख्य हुन्। उनीहरू सबैको विवाह सामाजिक र राजनैतिक सन्देशसहित भएको हो। तर राधा प्रेम–भक्तिको प्रतीक थिइन्, जो विवाहको भन्दा शुद्ध आत्मिक बन्धनमा आधारित सम्बन्ध थियो।

५. भक्तिकालीन सन्देश: राधालाई नपाएर पनि प्रेम शाश्वत हुन्छ

जयदेवको ‘गीत गोविन्द’, सूरदासको पदावली, मीरा बाईको भजनजस्ता भक्तिकाव्यहरूले राधा–कृष्णको सम्बन्धलाई प्रेमको सर्वोच्च आदर्शका रूपमा चित्रण गरेका छन्। राधाले कृष्णको अनुपस्थितिमा पनि उहाँप्रतिको प्रेम छाडिनन् — यही ‘विरह’ नै भक्तिका लागि सर्वोत्तम साधना ठानिन्छ।मछिन्द्र आचार्य