फागुण १८, २०८० शुक्रबार March 1, 2024

खोलौं दक्षिण र उत्तरका ढोका – रमेश लेखक

शेयर गर्नुहोस:
फन्ट परिवर्तन गर्नुहोस:

आर्थिक, औद्योगिक र व्यापारका गतिविधिमा सुदूरपश्चिम पछि पर्नुको एउटा कारण हो– यहाँ भौतिक पूर्वाधारका ठुल्ठूला परियोजना प्रारम्भ गरेनौं । अरू ठाउँमा ठूला परियोजना सुरु भएर अगाडि बढे, हामीकहाँ योजना नै ढिलो भए । सुदूरपश्चिममा केन्द्रीयस्तरका ठूला परियोजना अन्य ठाउँको तुलनामा ढिलो मात्रै जोडिनुको कारण हामी राजधानीसँग भौतिक रूपमा ढिलो जोडिनु पनि हो । कर्णालीको पुल बनेपछि मात्रै सुदूरपश्चिम बाँकी नेपालसँग जोडिएको थियो ।

अर्को कुरा, पूर्वाधार भनेका विद्युत् परियोजना पनि हुन् । सुदूरपश्चिममा तिनको ठूलो सम्भावना छ । तर लगानीकर्ताको आकर्षण बिस्तारै भइरहेको देखिन्छ । पछिल्लो समय हेर्दा चमेलिया नदीमा विद्युत् आयोजना बनिरहेका छन् । कालंगामा विद्युत् योजना सुरु भएका छन् । यता लगानीका सम्भावना छन् भन्ने ढिलो गरी मात्रै दृष्टिमा आयो । यस क्षेत्रमा लगानी गर्दा राम्रो प्रतिफल दिन्छ भन्ने कुरा बल्ल सतहमा आउँदै छ ।

हामीले भारतसँग सुदूरपश्चिमका ढोका खोल्न सकेनौं । विकास निर्माण र आर्थिक गतिविधिमा सुदूरपश्चिम पछाडि पर्नुको सबैभन्दा ठूलोमध्येको कारण त्यो पनि हो । पूर्वदेखि हेर्दै आउनुभयो भने कैलाली कञ्चनपुरभन्दा झापा, विराटनगर, वीरगन्ज, भैरहवा, नेपालगन्जमा आर्थिक गतिविधि ज्यादा छ । कारण– भारतसँगको कनेक्टिभिटी सजिलो ढंगले विकास भएको छ । हामीकहाँ भारतसँग कहीँ पनि ढोका खुलेका छैनन् । उदाहरणका लागि कैलालीको धनगढी हेर्नुहोस् । यहाँ भारतसँगकानाका आवतजावतका निम्ति कनेक्टिभिटी पूर्वाधार विकसित हुन सकेको छैन ।

पहाडतिर उक्लिँदा हेर्नुहोस्, बैतडी र भारतसँगका नाकामा मानिस मात्रै हिँड्न मिल्ने पुल छन् । दार्चुलामा अहिलेसम्म पनि भारतसँगको नाकामा झोलुंगे पुल मात्रै छ । कञ्चनपुरमा पनि भारतसँगको सडक सम्बन्ध व्यापारिक र आर्थिक होइन । त्यो बनबासाको ब्यारेज हो, पुल होइन । नदीलाई थुनेर नहर लैजाने प्रयोजनका लागि लगेको हो । नदी थुनेको ब्यारेजमाथि हिँडिरहेका हौं । भारतीयले त्यसलाई पुल भन्दैनन्, औपचारिक रूपमा ब्यारेज भन्छन् । त्यो ब्यारेज नै हो । ब्यारेजमाथि मर्मतसम्भारका लागि रेलको ट्र्याक पनि बनाएको छ, त्यो व्यापारका लागि त होइन । माथि ब्रह्मदेवमा पुल बन्यो । तर त्यो व्यापारिक प्रयोजनका लागि खोल्न सकेनौं । मैले ०७० सालदेखि निरन्तर एउटा मुद्दा अगाडि सारेर सुदूरपश्चिम आर्थिक गतिविधिमा पछाडि परेको छ, यहाँ विकास र आर्थिक गतिविधि कम भएका छन् । तर सँगसँगै यसको सम्भावना के छ भनेर ठीक ढंगले पहिचान गर्न सकेनौं कि भनेको थिएँ ।

भारतका सबैभन्दा ठूला र महत्त्वपूर्ण, ठूला आर्थिक गतिविधि र जनसंख्या भएका अनि औद्योगिक करिडोर भएका सहरसँग नजिकबाट जोडिएको भनेको सुदूरपश्चिममा कञ्चनपुर हो । त्यति मात्रै होइन, उत्तरतिर चीनको सीमासम्म जान पनि सबैभन्दा राम्रो सरल र प्राकृतिक सौन्दर्यको दृश्यावलोकन गर्दै जान सकिने ठाउँ हो । त्यसैले सुदूरपश्चिमलाई त्रिदेशीय नाकाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ– नेपाललाई भारत र चीनसँग जोड्ने ।

त्रिदेशीय नाकाको कनेक्टिभिटी आवतजावत मात्रै होइन, व्यापारिक, औद्योगिक र पर्यटकीय प्रयोजनका लागि महत्त्वपूर्ण हो

चीनबाट पनि लाभ लिन सकिने सम्भावना सुदूरपश्चिममा छन् । हामी सजिलो ढंगले कैलाश मानसरोवर पुग्न सक्छौं । धेरैजसो नेपाली जीवनमा एक पटक कैलाश मानसरोवर जान चाहन्छन् । सन् २०१५ मा योगी आदित्यनाथ भारतको उत्तरप्रदेशको मुख्यमन्त्री भइसकेपछि उनले सरकारी योजना नै ल्याए– मानसरोवर यात्रामा जाने उत्तरप्रदेशवासीहरूलाई १ लाख भारु उपलब्ध गराइनेछ । भारतीय हिन्दु धर्मावलम्बीहरू जीवनमा एकपटक कैलाश मानसरोवरको दर्शन गर्न चाहन्छन् । त्यसो भएकाले त्यो पनि धार्मिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना हो । हामीले महाकालीको किनारामा राम्रो करिडोर सडक निर्माण गरेर कञ्चनपुरलाई ताक्लाकोटसम्म जोड्न सक्यौं भने यस मार्गबाट भारतीयहरूलाई पनि मानसरोवर दर्शन गर्न जान सक्ने बनाउन सक्छौं ।

भारतले पनि कैलाश मानसरोवर पुग्ने सडक निर्माण गरिरहेको छ । भारतले नेपालको भूमिमै सडक निर्माण गरिरहेको छ भन्ने हाम्रो दाबी हो । कैलाश मानसरोवर जान सुदूरपश्चिमको नेपालको बाटो सहज छ । त्यस क्रममा बाटोमा तमाम महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय धार्मिकस्थल छन् । कञ्चनपुरमा सिद्धनाथ, डडेलधुरामा परशुरामधाम, बैतडीमा पञ्चेश्वर त्रिपुरासुन्दरीदेखि लिएर निंगलासैनीका प्रख्यात धार्मिकस्थल छन् । त्यसो भएकाले त्रिदेशीय नाकाको कनेक्टिभिटीले मानव आवतजावत मात्रै होइन, व्यापारिक, औद्योगिक, पर्यटकीय प्रयोजनका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ भने धार्मिक नाकाका रूपमा पनि विकास हुन्छ ।

यस क्षेत्रमा सडक पूर्वाधारका योजना निर्माण गर्न सके कञ्चनपुरबाट उत्तरपश्चिम मात्रै होइन, पूर्वतिर पनि आर्थिक गतिविधिमा बढावा दिन सक्छौं । जस्तो लुम्बिनीमा आउनेहरू गया, सारनाथ जान चाहने बौद्ध धर्मावलम्बीहरू तिब्बततिरबाट आउनुपर्‍यो भने यो बाटोमार्फत आउन सक्छन् । यसका लागि महाकाली करिडोरसँगै बझाङको उरै नाका खोल्दा सम्भावना बढ्छ ।

विकास निर्माणका यी काम सम्पन्न नहुनुको मुख्य कारण योजना कार्यान्वयनको कमी हो । परियोजनाको कार्यान्वयन कति कमजोर भन्ने हेर्न धेरै टाढा जानुपर्दैन । मैले मन्त्री भएका बेला ०७३ सालमा प्रारम्भ गरेको महाकालीको पुल योजनाले अहिलेसम्म पूर्णता पाएको छैन । सात वर्षमा एउटा पुल बन्न सकेको छैन । महाकाली करिडोर योजनामा कहिले हो कहिले परेको थियो । मैले पनि अर्बौं रुपैयाँ बजेट छुट्याउन लगाएर निर्माणमा भूमिका खेलें । त्यो पनि राम्रोसँग अघि बढ्न सकेको छैन । हामीले काम गर्न चाहे नहुने होइन । योजना कार्यान्वयनमा समस्या सुदूरपश्चिममा मात्रै छैन । देशभर नै यस्तो समस्या छ । कुनै पनि योजनाको कार्यान्वयन र विकास निर्माणको गतिलो कार्यान्वयन देशभर नै समस्या छ । त्यसैभित्र सुदूरपश्चिम पनि पर्छ ।

कञ्चनपुरको दोधारा–चाँदनीमा सुक्खा बन्दरगाहको योजना छ । व्यापार भएपछि त्यो कार्यान्वयनमा आउँछ । तर अहिलेसम्म त्यसका लागि दुई देशबीचको व्यापारमा सुदूरपश्चिमबाट बढावा आएको छैन ।

गएको पाँच वर्षमा यी क्षेत्रमा काम भएका छैनन् । गफ धेरै भए तर काम भएनन् । अब ती योजना अगाडि बढाउनुपर्छ । सुदूरपश्चिमका लागि सुक्खा बन्दरगाह, महाकाली करिडोर पहिलो एजेन्डा हो भनेर अहिलेको निर्वाचनमा पनि भनेको थिएँ । महाकाली पुल (दोधारा–चाँदनी जोड्ने) निर्माण बल्ल पूरा हुन लागेको छ, जसले भारतको राष्ट्रिय राजमार्गसँग हाम्रो लिंक गराउँछ । सुक्खा बन्दरगाह भारतले बनाइदिन्छु भनेकै छ । त्यो बन्दरगाहबाट हामीले भारतीय बजारमा पठाउने धेरै संसाधन सुदूरपश्चिमसँग छन् ।

भारतको बजारमा के कुरामा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छौं ? हामीले सबैभन्दा ज्यादा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने, भारतमा उपलब्ध नभएको तर हामीसँग भएको वस्तु जडीबुटी हो । हाम्रो जडीबुटी बढीभन्दा बढी भारत गएको छ । हरिद्वार नजिक रामदेव बाबाले ठूलो उद्योग स्थापना गरेका छन् । त्यस उद्योगमा धेरै ठूलो परिमाणमा जडीबुटी नेपालबाट गएको छ । नेपालबाट जडीबुटी गएर हरिद्वारमा उद्योग सञ्चालन हुन सक्छ भने हाम्रो सुदूरपश्चिममै किन हुँदैन ? त्यसमा हामीले राम्रोसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छौं । अतः सुदूरपश्चिममा सम्भावना भएको क्षेत्र जडीबुटी पनि हो ।

बैतडी र भारतसागका नाकामा मानिस मात्रै हिाड्न मिल्ने पुल छन्, दार्चुलामा अहिलेसम्म पनि भारतसागको नाकामा झोलुंगे पुल मात्रै छ, कञ्चनपुरमा पनि भारतसागको सडक सम्बन्ध व्यापारिक र आर्थिक छैन

अर्को कुरा जोडौं, कञ्चनपुरबाट यात्रा गर्दा त्यहाँ शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज छ । बाह्रसिंगेका लागि यो निकुञ्ज प्रख्यात छ । त्यसभन्दा २ सय किमिपूर्व आउँदा बाघ र हात्तीका लागि प्रख्यात बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज छ । त्योभन्दा २ सय किमिपूर्व आउनुभयो भने चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जुन एकसिंगे गैंडाका लागि प्रख्यात छ । यो ६ सय किमिको रेन्जमा संसारमा विरलै देखिने जीव देख्न पाइन्छ । भारत र चीनमा त्यो सम्भव छैन । त्यसकारण यस क्षेत्रको भौतिक पूर्वाधार विकास गर्न सकियो र कनेक्टिभिटी बढाउन सकियो भने पर्यटकीय आवतजावत, धार्मिक आवतजावत लगायतका लागि महत्त्वपूर्ण छ । यसका लागि सुदूरपश्चिमको दक्षिण र उत्तरतर्फ पनि ढोका खोलौं ।

पूर्वाधार निर्माणका लागि हामीसँग दक्ष जनशक्ति पनि छन् । यसको पहिलो उदाहरण ०५६ सालमा कञ्चनपुरमा निर्मित सस्पेन्सन ब्रिज (दोधारा–चाँदनी जोड्ने झोलुंगे पुल) हो । त्यो नेपाली इन्जिनियरले डिजाइन गरेर, नेपाली ठेकेदारले नेपाली पैसामै बनाएका हुन् । त्यो पुल अहिलेसम्म पनि चलिरहेको छ ।

अहिले हामी महाकालीमा पक्की पुल बनाउँदै छौं । नेपालकै लामो पुल हो त्यो । त्यो पुल पनि नेपालकै पैसामा हाम्रै डिजाइनमा बनाइराखेका छौं । दोधारा–चाँदनीलाई मात्रै सडक सञ्जालमा जोड्ने होइन, भारतसँग व्यापारिक र आर्थिक सम्बन्ध जोड्ने त्यो पुलको उद्देश्य हो । त्योसँग जोडिएको भनेको सुक्खा बन्दरगाह हो । यस पुलले सुदूरपचिश्मसँगै भारतको राष्ट्रिय राजमार्गसँग जोड्छ । त्यो कनेक्टिभिटी भइसकेपछि दिल्ली जम्मा ३ सय किमि टाढा हुन्छ । उत्तरप्रदेशको लखनउ पनि त्यसमै आउँछ । भारतका सबैभन्दा बढी जनसंख्या, आर्थिक र औद्योगिक गतिविधि भएका उत्तरप्रदेश, दिल्ली, उत्तराखण्ड, हरियाणा नजिक पर्छन् ।

हामीसँग जनशक्ति र प्राविधिक नभएका होइनन् । तर योजना कार्यान्वयन पक्ष कमजोर छ । हामीसँग मानव जनशक्ति पनि छ, अन्य स्रोत पनि नभएको होइन । कम होला तर छ । त्यसको सही उपयोगको आवश्यकता छ ।

सुदूरपश्चिममा भौतिक पूर्वाधारको विकास सबैभन्दा बढी आवश्यक छ । जलविद्युत्को राम्रो सम्भावना छ । त्यसका लागि सडक चाहिन्छ । प्रसारणलाइन चाहिन्छ । इन्टरनेट र इलेक्ट्रिसिटी चाहियो । अनि व्यापारिक, धार्मिक र पर्यटनसहितको आर्थिक गतिविधिको प्रयोजनका लागि दक्षिण र उत्तर दुवैतिर ढोका खोल्नुपर्‍यो । भौतिक पूर्वाधारमार्फत उत्तर र दक्षिणतिर कनेक्टिभिटी पनि बढाउनुपर्छ । अनि मात्र हामीले खोजेको विकास देख्न सक्छौं । कान्तिपुर

युगखबर अनलाइनमा प्रकाशित कुनै सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला । धन्यवाद ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

प्रतिक्रिया

ताजा अपडेट
जुवातास खेलिरहेको अवस्थामा ९ जना जुवाडे पक्राउ
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
बलेरो दुर्घटना अपडेट : मृतकको सङ्ख्या तीन पुग्यो, दुईजना गम्भीर
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
एसियन लाइफ इन्स्योरेन्सको साधारण सभा बस्दै
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
बझाङ उपनिर्वाचन : कांग्रेसबाट लोकेन्द्र रोकायाको दाबी
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
अव सगरमाथा चढनेले अनिवार्य रूपमा ‘ट्रयाकिङ चिप्स’ लगाउनुपर्ने
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
खाना कुरिरहेका प्यालेस्टाइनी माथी इजरायली बम बर्षा हुँदा १०४ को मृत्यु
२०८० फागुण १८, शुक्रबार
आन्तरिक राजश्व अनुसन्धान पथलैयामा राजश्व संकलनमा वृद्धि
२०८० फागुण १८, शुक्रबार