असार १०, २०८१ सोमबार June 24, 2024

बीपीका बहुआयाम – नैनसिंह महर

न्तर्राष्ट्रिय खेलमा भाग लिन गएका खेलाडी र विदेश भ्रमणमा गएका जनप्रतिनिधिसमेत उतै हराउनुले मुलुकको अत्यासलाग्दो अवस्थालाई झल्काउँछ 

शेयर गर्नुहोस:
फन्ट परिवर्तन गर्नुहोस:

बीपी कोइराला आधुनिक नेपालका राजनेता हुनुहुन्छ भन्नेमा नेपाली कांग्रेस मात्र होइन, उहाँलाई बुझेका, संगत गरेका र पढेका कम्युनिस्ट नेताहरूसमेत सहमत छन् । यस्ता उच्च कोटिका नेताको सम्झना कांग्रेसले यस पटक विशेष ढंगले गर्दै छ । कांग्रेस केन्द्रीय कार्यालयले बीपी जयन्ती भदौ २४ देखि तीन दिनसम्म ‘बीपी साहित्य महोत्सव’ को सुरुआत गरेको छ ।

संसारमा त्यही मानिसलाई पछि आउने पुस्ताले स्मरण गर्छ, जसका चिन्तनहरू कुनै न कुनै रूपमा समाजका लागि अनुकरणीय र प्रेरणादायी हुन्छन् । उच्च जिम्मेवारी निर्वाह गरेका धेरै व्यक्ति पदबाट बाहिरिनेबित्तिकै असान्दर्भिक हुन्छन् ।

आठ महिना (२००७ फागुनदेखि २००८ असोजसम्म) गृहमन्त्री र करिब १८ महिना (२०१६ जेठ १३ देखि २०१७ पुस १ सम्म) प्रधानमन्त्री पद सम्हालेका बीपीलाई मृत्यु भएको चार दशकपछि पनि उच्च मर्यादाका साथ सम्झना गरिँदै छ । यसले बीपीका विचारहरू अहिले पनि समयसापेक्ष नै छन् भन्ने दर्साउँछ ।

समाजवादप्रति दरिलो आस्थाका कारण बीपी उदारवादी वाम चिन्तक मानिनुहुन्छ । उहाँको समाजवादमा आर्थिक समानता र राजनीतिमा लोकतान्त्रिक मान्यता समाविष्ट छन् । लोकतान्त्रिक समाजवादको अवधारणा राख्ने बीपी नेपाली समाजमा अझै धेरै वर्ष प्रेरक व्यक्तित्व बनिरहने पक्का छ ।

नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापनाको केहीपछि बीपीले ‘हाम्रो ध्येय’ र ‘हाम्रो साधन’ शीर्षक दुइटा लेख ‘युगवाणी’ मा लेख्नुभएको थियो । तिनमा उहाँले बालिग मताधिकार र उत्तरदायी सरकार भए पुग्छ भन्ने धारणा राख्नुभएको थियो ।

२००७ सालको क्रान्तिको तयारीका क्रममै बीपी कांग्रेसमा सर्वाधिक प्रभावशाली नेताका रूपमा प्रतिष्ठित भइसक्नुभएको थियो । उहाँ तत्कालीन राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिका ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो । लेख्ने र बोल्ने कला दुवै थियो । कुनै पनि मोर्चामा अग्रसर हुन सधैं तयार हुनुहुन्थ्यो ।

बीपीमा राजनीतिक दर्शन र धर्मको चेत थियो । वामपन्थीहरूको समाजवादी दर्शन र गान्धीको शान्ति–सादगी प्रेरित अन्तर्घुलनबाट उम्रिएको बहुआयामिक प्रजातान्त्रिक समाजवादी दार्शनिक हुनुहुन्थ्यो बीपी । बीपीकै समयमा नेपालमा मार्क्सवादी वैचारिकीले प्रवेश पायो । उहाँ स्वयं आफूलाई मार्क्सवादबाट प्रभावित मानिनुहुन्थ्यो ।

मार्क्ससँगको उहाँको असहमति साम्यवादी शासकीय ढाँचासँग मात्रजस्तो देखिन्छ ।

मानवीय संवेदनशीलताप्रति निकै घोत्लिने बीपी आफ्नो समयभन्दा निकै अगाडिको चिन्तनका व्याख्याकार हुनुहुन्थ्यो । त्यो समय पनि यौनप्रति उदार दृष्टि राख्नुहुन्थ्यो । सिग्मन्ड फ्रायडको यौन मनोविज्ञानबाट प्रेरित हुनुहुन्थ्यो । बीपीले कथाहरूमा त्यसको प्रयोग गर्नुभयो । नेपाली साहित्यमा यौन मनोविज्ञान भित्र्याउने श्रेय उहाँलाई नै जान्छ । साहित्यमा अराजकतावाद र राजनीतिमा समाजवाद उहाँका पहिचान हुन् । स्वच्छन्दता नै साहित्यको विशिष्टता भएको बताउने उहाँले आफ्नो एउटा अभिनन्दन समारोहमा ‘साहित्यमा सम्राट् पनि नांगो हुन्छ’ भन्नुभएको थियो, जसलाई पनि महत्त्वका साथ लिने गरिएको छ ।

बीपीले प्रजातन्त्र र राष्ट्रियतालाई मूल मन्त्र मान्नुभएको थियो । उहाँले ‘जेल जर्नल’ पुस्तकमा भन्नुभएको छ, ‘जुन दिन नेपाली कांग्रेसले राष्ट्रियताको आफ्नो अडान छोड्छ, यो पार्टी निरर्थक भएर जान्छ । देशमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना गरिनुपर्दछ । त्यसो नभएमा शल्यक्रियाद्वारा बच्चा पैदा गराएजस्तै अन्य उपायद्वारा पनि प्रजातन्त्रको स्थापनाका लागि जनताले सोच्नुपर्छ ।’

देश हाँक्ने समय मिलेन

देशमा केही हुँदैन भनेर अहिले आम नेपालीमा चरम निराशा छ । युवालाई देशको उच्च जनशक्ति तथा मानव स्रोत मानिन्छ । युवाबिनाको आर्थिक विकास र देशका स्रोतसाधन परिचालनको कल्पनासम्म गर्न सकिँदैन ।

अभिभावक आफ्ना छोराछोरीको भरोसामा बाँचेजस्तै देशलाई युवाको भरोसा चाहिन्छ । देश विकास गर्ने जनशक्ति भनेको जोश, जाँगर र नयाँ सोच बोकेका युवा हुन् भन्नेमा द्विविधा छैन । तर यही युवा वर्ग अस्वाभाविक रूपमा अहिले विदेश पलायन भइरहेको छ ।

दस वर्षयता रोजगारीका लागि विदेश जानेहरूको लर्को त्रिभुवन विमानस्थलमा थामिनसक्नु छ । नेपाल सरकारका सचिव, अधिकृत, प्राध्यापक, शिक्षकहरूसमेत सेवाबाट राजीनामा दिएर बिदेसिइरहेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा भाग लिन गएका खेलाडी र विदेश भ्रमणमा गएका जनप्रतिनिधिसमेत उतै हराउनुले मुलुकको अत्यासलाग्दो अवस्थालाई झल्काउँछ । यस्तो दुर्दशाको मुख्य कारण सरकार र राजनीतिकर्मीप्रति अविश्वास र भरोसा नहुनु हो । नागरिकमा आशा भर्न र विदेश पलायनको समस्या समाधान गर्न राजनीतिकर्मीहरू प्रतिबद्ध हुन जरुरी छ । असल शासनको अभ्यास गर्न, जनतामा उत्पन्न वितृष्णा र निराशाको अन्त्य गर्न नसक्ने हो मुलुक वृद्धाश्रम हुने खतरा छ ।

हामीले युवामा देशप्रेमको भाव जगाउनैपर्ने भएको छ । बीपीले उपचारका क्रममा न्युयोर्कमा रहँदा २० जुन १९७७ मा न्युयोर्क टाइम्ससँगको कुराकानीमा भन्नुभएको छ, ‘नेपाल मेरो घर हो र म नेपालबाट टाढा रहन सक्दिनँ ।’ उहाँको भनाइले धेरै आप्रवासी नेपालीलाई प्रेरणा र त्यस्तै आत्मविश्वास दिन्छ होला भन्ने मलाई आशा छ ।

बीपीले लामो समयसम्म देश चलाउने अवसर पाउनुभएन । कार्यकाल डेढ वर्षको मात्रै भए पनि उपलब्धिहरू हेर्दा बीपीले देश निर्माणको राम्रो जग बसाल्न पहल गर्नुभएको स्पष्ट देख्न सकिन्छ । प्रजातन्त्रको स्थापनापछि जति पनि सरकार निर्माण भए, तीमध्ये बीपीको सरकार नै नमुनाका रूपमा स्थापित भएको छ ।

बीपीले पूरा कार्यकाल काम गर्न पाउनुभएको भए देशले विकासको अर्कै दिशा समात्ने थियो भनी सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ । २०१७ सालमा राजाले ‘कू’ नगरेका भए नेपाली युवालाई सायद आजको जस्तो विदेश पलायन हुनुपर्ने बाध्यता आइलाग्ने थिएन ।

कूटनीतिमा कुशल

बीपीमा राजनीतिक विचार नमिल्नेसँग पनि मित्रता गाँस्ने अदम्य क्षमता थियो । नेपालको पहिलो जननिर्वाचित सरकारका प्रधानमन्त्री बीपीले १९६० मार्च ११ देखि २४ सम्म चीनको भ्रमण गर्नुभएको थियो । उहाँले चाउ एनलाईलाई नेपाल भ्रमणको निम्तो दिनुभयो । लगत्तै १९६० को अप्रिल २६ देखि २९ सम्म चाउले दोस्रो पटक नेपालको भ्रमण गरे । उनले त्यस बेला नेपाली संसद्का दुवै सदनको संयुक्त बैठकलाई सम्बोधन गरेका थिए । बीपीले सरकारको नेतृत्व गर्दाको समयमा कुशल परराष्ट्र नीति अवलम्बन गरेको देखिन्छ । समस्या र आलोचनामा लुकेको चुनौतीपूर्ण अवसरलाई उहाँले बुझ्ने गर्नुभएको थियो ।

बीपीलाई धेरैले नबुझेर भारतपरस्तको संज्ञा दिन्छन् । तर उहाँले भारतको बढ्दो राजनीतिक हस्तक्षेपविरुद्ध धावा बोल्नुभएको थियो । बीपीको समयमा देश संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्य बन्न सफल भयो । भारतीय मुद्राको सट्टा नेपाली रुपैयाँको चलनको सुरुआत, धान–चामल निर्यात कम्पनीको स्थापना, नेपालको मन्त्रिपरिषद्बाट भारतीय प्रतिनिधि र राजदरबारमा नियुक्त भारतीय कर्मचारीलाई हटाउने काम भयो ।

बीपीले चीन र भारतसँगको सम्बन्धमा तटस्थता निर्वाह गर्नुभएको थियो, गाउँ फर्क अभियान चलाउनुभएको थियो । सोही समय करिब ५१ देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध पनि स्थापित भएको थियो । भारतले नचाहँदा–नचाहँदै पनि कोदारी राजमार्ग बनाउनु, नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना गर्नु, सर्वोच्च अदालतको स्थापना गर्नु, उत्तरी नाकाबाट भारतीय सैनिक पोस्ट हटाउनु काम पनि बीपीकै पहल थिए ।

बीपी चीनसँग पनि निर्भय ढंगले उभिनुभएको थियो । चिनियाँ सैनिकको गोलीले सीमामा एक जना सुबेदारको मृत्यु भएपछि बीपीले कडा ढंगले आवाज उठाउनुभयो । नेपाल सरकारले पत्राचार गर्‍यो, चीनका तत्कालीन प्रधानमन्त्रीले लिखित रूपमा क्षमा मागे । चीनले मृतकका परिवारलाई ५० हजार रुपैयाँ हर्जानास्वरूप पठायो । यसले पनि बीपीको अन्तर्राष्ट्रिय उचाइ निकै माथि रहेको प्रमाणित गर्छ । कान्तिपुर

युगखबर अनलाइनमा प्रकाशित कुनै सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला । धन्यवाद ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

प्रतिक्रिया

ताजा अपडेट
दक्षिण कोरियाको ब्याट्री कारखानामा आगलागी, १६ जनाको मृत्यु
२०८१ असार ११, मंगलबार
मेयरले एकलौटी गरेको भन्दै बौधिमाईकी उपमेयरसहित बहुमत सदस्यद्वारा नगर अधिवेशन बहिष्कार
२०८१ असार १०, सोमबार
संसद् सचिवालयका कर्मचारी र सरकारबीच ७ बुँदे सहमति
२०८१ असार १०, सोमबार
यी हुन् मन्त्रिपरिषद् बैठकका २१ निर्णय (सूची हेर्नुहोस्)
२०८१ असार १०, सोमबार
छानविन समितिले सहकारी पीडितलाई न्याय दिन सक्दैन : चित्र बहादुर केसी
२०८१ असार १०, सोमबार
काँग्रेस भित्रको फोहोर सफा गर्न आवश्यक: गगन थापा
२०८१ असार १०, सोमबार
धनुषा पूर्ण खोप सुनिश्चितता भएको जिल्ला घोषणा
२०८१ असार १०, सोमबार