काठमाडौं, ५ मंसिर । निद्रा एउटा परिवर्तनशील विषय हो। नवजात शिशु हुँदा तपाईं दिनको अधिकांश समय सुत्नुहुन्थ्यो; अलि हुर्किएपछि सुत्ने समय घट्यो; अनि किशोर अवस्थामा पुग्दा तपाईं अबेरसम्म सुत्न थाल्नुभयो।
वृद्ध अवस्थामा पुग्दा सुत्ने समय फेरि चाँडो हुन्छ, यो उमेर अनुसार निद्राको आवश्यकता घटबढ भइरहने जीवनभरको प्रक्रियाको एउटा हिस्सा हो। जीवनका विभिन्न चरणमा तपाईंलाई कति निद्रा आवश्यक पर्छ, र हाम्रो निद्रासम्बन्धी आवश्यकताहरू किन सधैँ परिवर्तन भइरहन्छन् ?
नवजात शिशु र साना बालबालिका
शून्यदेखि तीन महिना उमेरका शिशुहरू हरेक २४ घण्टामा १४ देखि १७ घण्टासम्म सुत्छन्। यसको एउटा कारण के हो भने आमाको गर्भभित्र तीन त्रैमासिक अवधिसम्म अँध्यारोमा रहेका नवजात शिशुहरूका लागि यो संसारमा आउनु एक नयाँ अनुभव हो। गर्भभित्र रहँदा पनि उनीहरू धेरैजसो समय सुतेरै बिताउँछन्; जन्मअघि र जन्मपछि दुवै अवस्थामा यति धेरै सुत्नुको मुख्य कारण एउटै हो: शारीरिक वृद्धि। जन्मदेखि एक वर्षको उमेरसम्म आइपुग्दा शिशुहरूको तौल तीन गुणा बढ्छ। यो वृद्धि मुख्यतया सुतेको बेलामा, विशेष गरी ‘स्लो-वेभ स्लिप’ भनिने गहिरो निद्राको चरणमा हुन्छ, जतिबेला शरीरमा वृद्धि हर्मोन अत्यधिक मात्रामा निस्किन्छ। तर, साना शिशुहरूले गर्ने काम केवल शारीरिक तौल बढाउनु मात्र होइन।
कोलम्बिया युनिभर्सिटी इर्भिङ मेडिकल सेन्टरमा ‘स्लिप सर्जरी’ (निद्रासम्बन्धी शल्यक्रिया) विभागका निर्देशक डा. यी काई भन्छन्, “यस बेला धेरै नयाँ स्नायु-जडानहरू बनिरहेका हुन्छन् र धेरै नयाँ कुराहरू सिकिरहेका हुन्छन्। सबै कुरा नयाँ हुन्छ, र यही कारणले गर्दा यस उमेरमा निद्राको आवश्यकता बढी हुन्छ।”
पहिलो वर्षको पछिल्लो चरणमा, अर्थात् चार महिनादेखि १२ महिनाको उमेरसम्म, निद्राको आवश्यकता केही घटेर करिब १२ देखि १६ घण्टामा झर्छ। तर, यसको अर्थ शिशुहरूको विकास सुस्त भएको भन्ने होइन। डा. काईका अनुसार, बरु यस बेला उनीहरूमा ‘सार्काडियन रिदम’ अर्थात् जैविक लयको विकास हुन थाल्छ, जसले उनीहरूलाई दिन-रात वा उज्यालो-अँध्यारोको सामान्य चक्रसँग जोड्ने काम गर्छ।
साना बालबालिका र विद्यालय जानुअघिका बालबालिका
एकदेखि दुई वर्ष उमेर समूहका बालबालिकाका लागि निद्राको आवश्यकता घटेर ११ देखि १४ घण्टामा झर्छ, र तीनदेखि पाँच वर्षको उमेरसम्म आइपुग्दा यो अझ घटेर १० देखि १३ घण्टा हुन पुग्छ। बालबालिका शिशु अवस्थाबाट अघि बढ्दै जाँदा उनीहरूको शारीरिक विकासको गति केही सुस्त हुने भएकाले यस्तो हुन्छ।
संज्ञानात्मक (बौद्धिक) आवश्यकताहरूमा पनि परिवर्तन आउँछ। हामी सुतिरहेको बेला सिकेका कुराहरू सुदृढ हुन्छन्; जीवनको सुरुवाती महिना र पहिलो एक-दुई वर्षमा नै हामी सबैभन्दा आधारभूत ज्ञानहरू तीव्र गतिमा ग्रहण गरिरहेका हुन्छौँ। न्युयोर्कस्थित निद्रा तथा स्वास्थ्य मनोवैज्ञानिक जोशुआ ताल भन्छन्, “सानो उमेरमा धेरै महत्त्वपूर्ण सिकाइ भइरहेको हुन्छ। यस बेला तपाईं आफ्नो जीवनमा रहेका मानिसहरू को हुन् र भाषा भनेको के हो भन्ने कुरा सिकिरहनुभएको हुन्छ।”
१८ महिनाको उमेरसम्ममा, साना बच्चाहरूको दिउँसोको निद्रा सामान्यतया दिनमा एक पटक मात्र सीमित हुन्छ, जुन एक देखि तीन घण्टासम्म रहन्छ, नेसनल स्लिप फाउन्डेसनका अनुसार। तीन देखि पाँच वर्षको समूहमा, दिनको समयमा निद्रा आवश्यक रहन सक्छ, विशेष गरी प्रिस्कूलरको बढ्दो कल्पनाशक्तिले निम्त्याउने नराम्रो सपना वा रातको डर (जस्तै: ओछ्यानमुनि राक्षसहरू, कोठरीमा गोब्लिनहरू) ले निद्रामा बाधा पुर्याउन सक्छ। यद्यपि, यहाँ कुनै कडा नियमहरू छैनन्, र बच्चा अनुसार महत्त्वपूर्ण भिन्नताहरू हुन सक्छन्।
“हामीसँग केही बच्चाहरू छन् जसले अन्य बच्चाहरू भन्दा धेरै पहिले दिउँसोको निद्रा छोडिरहेका छन् किनभने यसले उनीहरूको रातको निद्रामा असर गरिरहेको छ,” ताल भन्छन्। “अन्य बच्चाहरूको निद्रा भने निकै अनुमानित हुन्छ।”
बच्चाहरू र किशोरकिशोरी
छ देखि १२ वर्षका बच्चाहरूले प्रिस्कूलरहरू जस्तै ढाँचा कायम राख्छन्—निद्राको आवश्यकता थोरै मात्र घटेर प्रति रात नौ देखि १२ घण्टा हुन्छ—तर दिउँसो सुत्ने बानी भने क्रमशः हट्दै जान्छ। यौवन सुरु हुँदा निद्राको ढाँचामा ठूलो परिवर्तन आउँछ। तेह्र देखि १८ वर्षका किशोरकिशोरीहरूलाई प्रति रात लगभग आठ देखि १० घण्टा निद्रा चाहिन्छ, तर निद्राको तालिका परिवर्तन हुन्छ; सुत्ने समय साँझ ढिलो हुन्छ र बिहान ढिलो उठ्ने बानी पर्छ। किशोरकिशोरी हुर्काउने अभिभावकले सामान्यतया याद गर्नेछन् कि कुनै समय सप्ताहन्तमा बिहान ७:०० बजे ओछ्यानबाट उठ्ने बच्चा अब ११:०० बजेसम्म सुतिरहेको हुन्छ। काई भन्छन्, यो किनभने निद्रा हर्मोन मेलाटोनिन निस्किने समय परिवर्तन हुन्छ, जुन साँझ ढिलो हुन्छ।
“धेरै किशोरकिशोरीहरूमा निद्रा लाग्ने समय केही ढिलो हुने प्रवृत्ति हुन्छ,” उनी भन्छिन्। “यही कारणले गर्दा, विद्यालय छिटो सुरु हुने हुँदा कतिपय किशोरकिशोरीहरू समस्यामा पर्छन्; उनीहरूले विद्यालय जानका लागि आवश्यक मात्रामा निद्रा पूरा गर्न पाउँदैनन्। फलस्वरूप, घर फर्किएपछि उनीहरूले दिउँसोको समयमा आफ्नो अपुग निद्रा पूरा गर्नुपर्ने हुन सक्छ।”
तालिका अनुसार, यो वास्तवमै एउटा गम्भीर समस्या हो। उनी भन्छन्, “एउटा अनुशासित विद्यार्थीले आफ्नो गृहकार्य सकेर राति १० बजे सुत्दा पनि, विद्यालय जानका लागि बिहान करिब ६ बजे उठ्नैपर्ने हुन्छ। हाम्रो समाजको संरचनामै निद्रालाई कम महत्त्व दिने प्रवृत्ति गडेर बसेको छ।”
वयस्क
किशोर अवस्था पार गरिसकेपछि, शरीरको वृद्धि रोकिन्छ र मस्तिष्कको विकास पनि लगभग पूर्ण भइसकेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा, राति सात वा आठ घण्टा सुत्नु पर्याप्त हुन्छ। ताल भन्छन्, “यस बेला बौद्धिक विकासको गति सुस्त हुन्छ र शरीर एक प्रकारले ‘मर्मत सम्भार’ को अवस्थामा हुन्छ।” यदि कुनै वयस्क व्यक्तिलाई आठ घण्टाभन्दा धेरै निद्राको आवश्यकता पर्छ भने, उनीहरूलाई निद्रासम्बन्धी कुनै समस्या भएको हुन सक्छ। काईका अनुसार, ‘अब्स्ट्रक्टिभ स्लिप एप्निया’ ले विश्वभर करिब एक अर्ब मानिसलाई असर गरेको छ र यो निद्रामा बाधा पुर्याउने प्रमुख कारण हो।
“रातभरि माथिल्लो श्वासनलीको समस्याले गर्दा मानिसहरूमा यी सूक्ष्म जागरणहरू हुन्छन् किनभने तिनीहरू सास फेर्न रोक्छन् र तिनीहरूको शरीरले तिनीहरूलाई सास फेर्न उठाउँछ,” उनी भन्छिन्। “यसले साँच्चै खराब गुणस्तरको निद्रा र ताजा नहुने निद्रा निम्त्याउन सक्छ।”
अन्य मानिसहरू हाइपरसोम्नियाबाट पीडित हुन सक्छन्, जसमा निद्राको अत्यधिक आवश्यकता हुन्छ जुन रातमा दस घण्टा सुत्दा र दिउँसो पनि सुत्दा समेत पूरा हुँदैन। हाइपरसोम्नियाको कारण स्पष्ट छैन, यद्यपि उपचारहरूउत्तेजक औषधिहरू र जीवनशैली परिवर्तनहरू जस्तै क्याफिनबाट बच्न र सुत्नुअघि व्यायाम गर्नबाट बच्न—मद्दतगार हुन सक्छन्।
ज्येष्ठ नागरिक
६५ वर्ष र माथिका मानिसहरूका लागि, मेलाटोनिन निस्किने समयमा परिवर्तन आउँछ, जसले गर्दा अलि कम र हल्का निद्रा लाग्छ। “सर्काडियन लय पनि अगाडि सर्छ,” ताल भन्छन्, “त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकहरू चाँडै सुत्छन् र चाँडै उठ्छन्।” उमेर-सम्बन्धित शारीरिक परिवर्तनहरू, जस्तै पुरुषहरूमा प्रोस्टेट समस्याहरू जसले रातमा बारम्बार बाथरूम जानुपर्ने अवस्था निम्त्याउँछ, ले गहिरो र स्थिर निद्रामा पनि प्रभाव पार्न सक्छ।
आफ्नो उमेर समूहका लागि आवश्यक पर्ने जति समय सुत्न कठिनाइ भोगिरहेका मानिसहरूका लागि, निद्रासम्बन्धी चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन सक्ने काई बताउँछिन्। “यदि सुताइमा कुनै गम्भीर समस्याहरू छन् भने, विशेषज्ञलाई भेट्नु सधैँ लाभदायक हुन्छ,” उनी सुझाव दिन्छिन्। न्यूजकारखाना
युगखबर अनलाइनमा प्रकाशित कुनै सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला । धन्यवाद ।
प्रतिक्रिया